Historia: Łemkowie znani-nieznani

Kim są Rusnaki? Gdzie leży Łemkowszczyzna? I co to są carskie wrota? Zapraszam na krótką wędrówkę śladami Łemków.

IMIĘ JEST PRZEZWISKIEM

Słysząc „Łemkowie”, pierwszym narodowościowym skojarzeniem, jakie nasuwa się nam na myśl, są Ukraińcy. Sięgając jednak do ich genealogii okazuje się, że mamy do czynienia ze swoistą „mieszanką” kilku narodowości. Etnolog Kazimierz Dobrowolski wyróżnił w niej południowych Słowian i Rusinów z domieszką rumuńskich pasterzy koczujących na Bałkanach, zaprawionych Albańczykami. A kim oni się czuli? Sami siebie nazywali Rusnakami lub też Rusinami. Osiedlili się na ziemiach polskich w XVI wieku. Ich ówczesne miano narodziło się znacznie później z... przezwiska, które nadali im ich zachodni sąsiedzi - Bojkowie. Sama nazwa natomiast pochodzi od słowackiego słowa „łem' i oznacza „tylko'. Łemkowie mieli często posługiwać się tym słowem, co przyczyniło się do nadania im takiego, a nie innego przezwiska, które początkowo nie było zbyt lubiane. Z czasem jednak nowe określenie upowszechniło się za sprawą literatury i prasy, by po II wojnie światowej na dobre wejść w użytek i stanowić oficjalną nazwę ludności zamieszkującej obydwie strony Karpat.

„TAM MIEJSCE MATCZYNE RODZINNE'

A skoro jesteśmy już przy geografii to przyda się tutaj parę nazw, które pozwolą nam zlokalizować tereny zamieszkiwane niegdyś przez Łemków. Nazwano je po prostu Łemkowszczyzną. I znowu pierwszą asocjacją jest oczywiście wschód. Dokładniejsza topografia wskazuje natomiast na pas Beskidów po stronie słowackiej, a po polskiej - obszar od Wielkiego Działu w Bieszczadach po Dolinę Popradu oraz ziemię na pograniczu Małych Pienin i Beskidu Sądeckiego (czyli tzw. Ruś Szlachtowską).

ŁEMKOWIE NIEJEDEN MAJĄ JĘZYK

Jak widomo współcześni Łemkowie mieszkający w Polsce najczęściej są i czują się Polakami. A co za tym idzie - posługują się także językiem polskim. Kiedyś natomiast wszyscy używali właściwego sobie dialektu języka ukraińskiego, z którego potem wykształcił się ich własny - łemkowski. Przesiąknięty archaizmami i zapożyczeniami z gwar rumuńskich, słowackich, węgierskich i polskich został oparty na elementach języka rosyjskiego.
Jednakże ze względu na uwarunkowanie terytorialne (granica polsko – słowacka) lingwiści uznali, że nie ma języka „ogólnołemkowskiego', ani mniej, czy bardziej wzorcowej jego gwary, ponieważ łemkowski po polskiej stronie był bardziej naznaczony dialektami polskimi, a za granicą – słowackimi. Niemniej jednak, mnogość i różnorodność gwar uważana jest za niezwykłą i charakterystyczną cechę tego języka. Niesamowite jest przecież to, że mieszkańcy sąsiedniej wioski mówili trochę inaczej.

RELIGIJNA PRZEPLATANKA

Ponieważ Łemkowie od początku swego istnienia byli mocno związani z chrześcijaństwem wschodnim, ich religijny rodowód przeplatany jest etapami prawosławnymi i greckokatolickimi. Wszystko jednak zaczęło się od prawosławia, które było pierwotnym wyznaniem ludności łemkowskiej. Wraz z unią brzeską podpisaną w 1596 roku przyszła epoka greckokatolicka, w wyniku której przyjęto ten właśnie obrządek. Okres ten trwał długo, bo ponad trzy stulecia. Co więc odwróciło Łemków od greckokatolickiej religii, której byli wierni przez setki lat? Schizma tylawska w latach 1926 -1934, która spowodowała powrót Rusnaków do wyznania przodków, czyli prawosławia.
Współcześni Łemkowie są w tej kwestii podzieleni – część z nich bowiem ostała przy wierze greckokatolickiej. Jednakże, tych prawosławnych jest troszkę więcej.

Więcej o historii i tradycjach Łemków na łamach kolejnych numerów DTS